تاریخ نقاشی ایران

 

هنر نگارگری

نگارگری ایرانی که به اشتباه مینیاتور نیز خوانده می‌شود شامل آثاری از دوره‌های مختلف تاریخ اسلامی ایران است که بیشتر به صورت مصور سازی کتب ادبی (ورقه و گلشاه، کلیله و دمنه، سمک عیار، و …)، علمی و فنی (التریاق، الادویه المفرده، الاغانی، و…)، تاریخی (جامع التواریخ، و…)، و همچنین، برخی کتب مذهبی، همچون، خاوران نامه می‌باشد.پس از بقدرت رسیدن شاه اسماعیل هنرمندان در تبریز گرد آمدند و در کتابخانهٔ سلطنتی که ریاست آن را بهزاد بعهده داشت به فعالیت پرداختند . قاسم علی شیخ زاده و میرک که همراه بهزاد از هرات به تبریز آمده بودند شیوه ای را بنیاد گذاشتند که بر دوش بهزاد و شاگردانش بود. شهرت بهزاد هنرمندان پس از خود را تحت تاثیر قرار داد و بسیاری آثار خود را با نام و امضای او ارائه می دادند. شاه تهماسب از اوان کودکی به فرا گیری خط و نقاشی پرداخت وطراحی نزاکت قلم را به مرتبه کمال رسانید .او در جوانی استادان معروف را گرد آوری کرد ولی در اواخر عمر به این هنرمندان توجه کمتری داشت به طوری که بسیاری از آنان دردربار ابراهیم میرزا در مشهد گرد آمدند وسبکی دیگر را به وجود آوردند. نقاشان مکتب تبریز سطح تخت نقاشی را شکستند و ترکیب بندیهای چند سطحی آفریدند .همه چیز آکنده از حرکت و جنبش بود رنگها درخشان و پرکشش و حالت مورد نظر را به وجود می آورد. از مشخصه‌های نقاشی دورهٔ صفوی لباس و پوشش سر اشخاص است. یکی از نقاشان بزرگ این دوران استاد محمدی استاد طراحی با قلم بود. از مشخصات آثار او تصویر اشخاص بلند قامت با صورت گرد و کوچک و واقع بین بود در ترسیم مناظر زندگی در نواحی روستانی است. او از جمله کسانی است که بر روی نگارگران پس از خود تاثیر بسزایی داشته است و او را استاد رضا عباسی می نامند.در همین دوران چند نگار گر دیگر با اسامی شبیه نام استاد رضا عباسی می زیسته اند.توجه رضا عباسی به خود انسان بیشتر از فضای اطراف اوست. این نکته حتی در تأکید پرداخت اودر شکل انسان نسبت به زمینه‌های ساده ای که در آثارش استفاده کرد، کاملاً روشن است. ظرافت کارهای دورانی جوانی رضا عباسی، یاآور و احیا کننده سنتهای متزلزل نسل قبل نقاشان صفوی در دربار شاه تهماسب بود ولی در اواخر،طرحهای او تحت تاثیر تجارب زندگی اشرافی زمان خود و گذشت عمر،لطافت خود را از دست داد و خشن شد.موضوعات او بیشتر از بین افراد طبقات پایین جامعه انتخاب شده و از طرف دیگر نفوذ و رواج نقاشی اروپایی در آثار این استاد بی تاثیر نبوده است. شاگردان زیادی نزد او تربیت یافتند که هر کدام سبک و روش وی را ادامه داده اند که مهمترین آنها عبارتند از: محمد شفیع عباسی،افضل الحسینی،محمد معین مصوّر،محمد علی،محمد یوسف و محمد قاسم. از این زمان به بعد، نقاشی دیگر در خدمت کتاب آرایی نیست و شکلی مستقل به خود می گیرد. این نکته در آثاری که از هنرمندان به اروپا رفته آشکارتر است. از معروفترین این هنرمندان محمد زمان نام دارد. نقاشی‌های او کاملاً بر اساس نقاشی غربی است. موضوع نقاشیهای محمد زمان در مواردی ، رابطه ای با فرهنگ اسلامی – ایرانی ندارد. اما در مواردی هم جنبه‌های فرهنگی زمان خود نظر داشته است، که از جمله آنها تصاویری است که بر مبنای ادبیات فارسی کشیده است . اما یک تفاوت بین آثار محمدزمان و دیگران وجود دارد، و آن گرایش به اصول طبیعت پردازی است،یعنی بعد نمایی، سایه پردازی و غیره، از این رو، در آثار محمد زمان دیگر نه غنای رنگهای شفاف و تخت بهزاد را می توان دید، و نه ظرافت و سرزندگی خط‌های رضا عباسی را. در دوره صفوی در پی تماس‌های مکرر ایرانیان و اروپائیان ابداعاتی بروز نمود و موجب تحول در هنرهای تجسمی ادوار پس ازخود گردید. “از ویژگی‌های نقاشی‌های صفوی، وابستگی و همانندی‌های سبک‌شناسی در نقاشی‌های نسخ خطی و دیوار نگاره هاست. به نحوی که بررسی و مطالعه هر کدام، شناخت آثار گروه دیگر را در پی خواهد داشت.

 

تاریخچه میتیاتورمینیاتور‌ واژه‌ ی مینیاتور که‌ مخفف شده ی کلمه ی فرانسوی مینی موم ناتورال و به‌ معنی طبیعت‌کوچک‌ و ظریف‌ است‌ و در نیمه ی اول‌ قرن اخیر و حدودا از دوره‌ ی قاجاریان وارد زبان‌فارسی‌ شده، اصولا به‌ هر نوع پدیده ی هنری ظریف‌ (به‌ هر شیوه یی‌ که‌ ساخته شده باشد)‌اطلاق می‌شود و در ایران برای شناسایی‌ نوعی‌ نقاشی‌ که‌ دارای سابقه و قدمتی بسیار طولانی‌ ‌است‌ به‌ کار می‌رود. این‌ هنر که‌ به‌ اعتقاد اکثر محققان در ایران تولد یافته، بعد به‌ چین راه برده‌ و از دوره‌ ی‌مغولها به‌ صورتی‌ تقریبا تکمیل تر به‌ ایران برگشته و هنرمندان ایرانی‌ تلاش بی‌ شائبه یی‌‌را صرف تکمیل و توسعه ی آن کرده‌اند از جمله هنرهائی‌ است‌ که‌ قابلیت به‌ تصویر‌درآوردن‌ تمامی‌ طبیعت را در قالبی کوچک‌ دارد. اما نباید چنین پنداشت‌ چون مقیاس‌تصاویر در مینیاتور سازی‌ بسیار کوچک‌ است‌، بنابراین‌ تنها بخش کوچکی از طبیعت را‌میتوان در این‌ تابلوها تصویر نمود، یا چون الهام بخش مینیاتوریست طبیعت است‌، وی‌ ناچار‌میباشد فقط مناظری از طبیعت را ترسیم کند. بلکه کوشش‌ در ایجاد و القای هر چه‌ بیشتر‌زیبایی‌ و تفهیم آن صفت ویژه یی‌ است‌ که‌ مینیاتور سازی‌ را از سایر انواع نگارگری ایران‌جدا می‌کند و مینیاتوریست هنرمندی است‌ که‌ آنچه را خود می‌اندیشد یا می‌پندارد که‌‌بیننده علاقمند به‌ دیدن آن است‌ تجسم می‌بخشد و به‌ هیچوجه‌ تابع‌ مقررات و قوانین حاکم‌‌بر فضای نقاشی‌ نیست. مینیاتورهای امروز ایران، همان نقاشی‌ کلاسیک اروپا (سبک امیرسیونیسم و به‌ دنبال آن‌شیوه های مدرن‌ نقاشی‌ اروپائی‌) است‌ و هر چند گروهی‌ نوشته اند که‌ به‌ هنگام ظهور اسلام، ‌ایرانیان در هنر نقاشی‌ دارای سنتی کهن بوده‌اند. اما هیچ سند معتبری که‌ این‌ ادعا را ثابت‌‌کند در دست‌ نیست و اصولا این‌ گونه‌ اظهار نظ‌ر کردن‌ بیشتر منطبق بر واقعیت است‌ که‌‌مکاتب‌ مینیاتورهای ایرانی‌، از قرون‌ بعد از اسلام آغاز شده و در قرون‌ اولیه ی بعد از ظهور‌اسلام، هنر ایران با ابتکاراتی‌ در خط‌وط عربی‌ تداوم‌ یافته و بهترین‌ نسخه های قرآن کریم‌ را‌هنرمندان مبتکر ایرانی‌ نوشته اند و به‌ تزئین و تذهیب مصحف شریف‌ پرداخته اند و طلاکاری‌ ‌حواشی‌ و سر لوحه‌ ی قرآن و طرحهای اسلیمی و ختایی‌ و گردش‌های ترکیب بندی آنها را به‌ ‌شیوه ی مخصوصی که‌ امروزه‌ آنرا استیلیزه می‌نامیم ابداع کردند و در ادامه‌ ی این‌ ابداع و ‌ابتکار، نقاشی‌ بر اساس متن کتب و نوشته ها نیز رواج یافت‌ که‌ مینیاتورهای مکتب بغداد‌سر آغاز آن است‌. مکتب بغداد، از آن جهت که‌ نوعی‌ نقاشی‌ بدوی‌ است‌ تا حدودی‌ نشان از فقدان مهارت‌ و‌قدرت‌ هنری سازندگانش‌ دارد و بیشتر در بر دارنده ی قصه ها و روایات مذهبی است‌.‌هنرمندان مکتب بغداد، اکثرا ایرانی‌ بوده‌اند و معمولا نیز به‌ سفارش‌ و دستور روسای‌قبایل‌ عرب کتب خط‌ی‌ را با ذوق‌ خود تزئین میکردند و روش‌ کار آنها به‌ اکثر نقاط دور و‌نزدیک‌ ایران راه یافته بود و تا دوران سلجوقیان که‌ نقاشی‌ ایران ترقی‌ محسوسی‌ کرد ادامه‌‌یافت‌. بعد از حمله ی چنگیز به‌ ایران و از رونق‌ افتادن‌ بغداد که‌ مرکز تجمع هنرمندان بود و از آنجا ‌که نخستین فرمانروایان مغول در شمال غربی‌ ایران و در تبریز و مراغه‌ مستقر شدند، خواه‌ناخواه هنرمندان در آن منطقه گرد آمدند و به‌ دلیل علاقه‌ و تمایل‌ مغولان به‌ هنر چینی،‌جذب ذوق‌ آزمایی‌ در این‌ زمینه شدند. ناگفته نباید گذاشت‌ که‌ نقاشی‌ به‌ شیوه ی چینیها، با هجوم مغولان به‌ ایران نیامد، بلکه‌نقاشی‌ ایران سالها قبل از تهاجم‌ چنگیز با اسلوب و روش‌های هنر چین در سراسر خاور‌میانه‌ شهرت و اعتبار داشت‌ و در شاهنامه‌ ی فردوسی‌ نیز به‌ این‌ مط‌لب اشاره‌ شده و احتمال ‌میرود که‌ ترکان سلجوقی‌ مروج‌ این‌ شیوه در ایران بوده‌ باشند. منتهی ایرانیان شیوه ی‌نقاشی‌ چینی را با دید خاص هنری خود تلفیق کردند و کاشی‌ هایی‌ که‌ امروزه‌ نمونه‌ هایی‌ از‌آن در دست‌ است‌ نشان می‌دهد که‌ سالها پیش از حمله ی مغول به‌ ایران، همان سبک و‌شیوه و رنگ‌آمیزی و طراحی‌ که‌ بعدها به‌ صورت‌ نقاشی‌ کتب مورد استفاده‌ قرار گرفت‌، در‌ایران اعمال شده و اگر دست‌ حوادث‌ کتاب خانه‌های بزرگ‌ ایران را معدوم‌ نکرده‌ بود امروز‌به راحتی می‌توانستیم نسخی را که‌ متعلق به‌ دوران پیش از مغول بوده‌ و همان ویژگی‌‌مینیاتورهای مکتب هرات یا مراغه‌ و مکاتب‌ دیگر بعد از مغول را داشته ببینیم. در ابتدای حمله مغولان به‌ ایران، هنر نقاشی‌ به‌ واسط‌ه‌ی قتل عام هنرمندان رونق‌ خود را از ‌دست‌ داد. ولی‌ بعد از چند سال سران مغول به‌ فکر ترویج‌ هنر افتادند و برای عملی ساختن‌این‌ منظور عده یی‌ نقاش چینی را از راه مغولستان به‌ ایران آوردند و کوشیدند تا نقاشی‌‌چینی را در ایران رایج‌ سازند و هنرمندان ایرانی‌، اگرچه‌ تحت تاثیر این‌ مساله‌ قرار گرفتند،‌اما بر خلاف نقاشان چینی هرگز طبیعت را به‌ عنوان نهایتی از احساسات و عواطف و به‌ گونه‌‌یی مجرد و انتراعی‌ مورد توجه‌ قرار ندادند و بیشتر به‌ انسان و تفکراتی‌ در حالات انسانی‌‌پرداختند و به‌ همین جهت است‌ که‌ کمتر مینیاتور ایرانی‌ را بی‌ صورت‌ و هیات انسانی‌‌میتوان یافت‌. هرگز پیوندهای خود را با شعر، فرهنگ و شیوه های تفکر بومی‌ نبریده و‌افسانه‌ها، اساطیر، قهرمانان ملی، سنن و شیوه های زندگی‌ ایرانی‌ همواره‌ نمودی‌ آشکار در‌آثار آنان داشته و این‌ وابستگی به‌ زندگی‌ وا عتقادات ملی تا جایی‌ قوی است‌ که‌ به‌ مینیاتور‌ایرانی‌، علیرغم‌ پیوندها و نقاط مشترک فراوانش‌ با سایر مکاتب‌ آسیایی‌ (از جمله شیوههای‌نقاشی‌ هندی، چینی و ژاپنی) وجه‌ ی خاصی می‌دهد و باعث‌ تمایزش از هنر سایر ملتها و‌ممالک‌ می‌شود و این‌ وضعیت تا دوران ایلخانیان و تیموریان ادامه‌ داشت‌ و به‌ قدری‌ مورد‌توجه‌ بود که‌ یکی از شاهزادگان تیموری‌ به‌ نام بایسنغر میرزا که‌ خط‌اطی هنرمند بود،‌سرپرستی امور هنری را در شهرت هرات به‌ عهده گرفت‌. در آن زمان، شهر هرات مرکز تجمع هنرمندان شده بود و معروف‌ است‌ که‌ فقط در یک‌‌آموزشکده ی نقاشی‌، شصت استاد به‌ تعلیم هنر جویان و انجام سفارشات محوله‌ اشتغال‌داشتند. معروفترین‌ استاد کاران مکتب هرات کمال الدین‌ بهزاد است‌ که‌ کتاب مصور و‌معروفی‌ به‌ نام ظفر نامه‌ ی تیموری‌ دارد و به‌ جرات می‌توان آثار وی‌ را از لحاظ حالت‌ چهره ها،‌حرکت‌ قلم، انتخاب موضوع و نمایش‌ دادن‌ وقایع‌ سرآمد تمام مینیاتورهایی‌ دانست ک قبل‌یا بعد از او در ایران ساخته شده است‌. رویهمرفته آثار مینیاتور ایران در مکتب هرات، به‌ علت سابقه ی ممتد و آزادی‌ عمل قابل‌‌توجهی که‌ بعد از مکتب بغداد برای هنرمندان به‌ وجود آمد، تا حدی پیشرفت‌ نمود که‌ آثار‌دوره‌ هنر نقاشی‌ و مینیاتور سازی‌ ایران، بعد از دوره‌ ی هرات، با همان شرایط‌ تکمیل یافته‌ی خود به‌ عصر صفویان منتقل شد و بعد از آنکه تبریز به‌ عنوان پایتخت انتخاب گردید،‌استاد کمال الدین‌ بهزاد به‌ آنجا دعوت و عهده دار سمت ریاست‌ کتابخانه‌ ی سلطنتی شد و‌همراه با استاد کاران بزرگ‌ این‌ دوره‌ نظ‌یر، آقا میرک، سلطان محمد، حسین پاکوب وعده یی‌‌دیگر کوشید تا این‌ هنر را تعالی‌ و تکامل‌ بخشد. سبک و مکتب نقاشی‌ دوره‌ صفویه‌ را در یک‌ تقسیم بندی کلی می‌توان در دو بخش کاملا‌جدا از هم‌ مورد بررسی‌ قرار دارد. اول‌ مکتب تبریز که‌ تا وقتی پایتخت به‌ قزوین‌ منتقل شد به‌ همان شیوه یی‌ که‌ ذکر آن‌گذشت‌ تداوم‌ داشت‌. مینیاتورهای این‌ دوره‌، همه در یک‌ نوع و از لحاظ ظرافت‌ کاری‌ و‌حرکت‌ قلم و طرح و رنگ‌ دنباله‌ ی مکتب هرات است‌ و فقط مختصری با آن تفاوت‌ دارد. دوم‌ مکتب اصفهان که‌ بعد از انتقال پایتخت به‌ اصفهان شکل گرفت‌ و طی آن سبک و شیوه ‌ی کار دچار دگرگونی‌ هایی‌ کاملا چشمگیر شد که‌ نمونه‌ ی بارز و مشخص آن نقوش تزئینی‌مساجد اصفهان، کاخ چهل ستون و عمارت‌ عالی‌ قاپو است‌ معروفترین‌ نقاش این‌ دوره‌، رضا عباسی‌ است‌ که‌ در زمان شاه عباس دوم‌ صفوی در اصفهان ‌میزیست. شاه عباس چون نقاش بو دو هم‌ اینک نیز نمونه‌ هایی‌ از آثار هنری او در موزه‌ ی گلستان‌موجود است‌ توجه‌ خاصی به‌ گسترش هنر نقاشی‌ داشت‌ و به‌ دلیل و تشویقی که‌ از‌هنرمندان به‌ عمل می‌آورد مینیاتور سازی‌ در دوره‌ ی او از جهت توسعه و قدرت‌، مهارت‌ و‌سرعت‌ کار نقاشان ترقی‌ فوق العاده‌ یی‌ کرد و هنرمندان توانستند در حدی وسیعتر از‌مکتبهای هرات، تبریز و قزوین‌، با هنر چینی و تاثیر پذیری از آن فاصله بگیرند و اصالت‌‌ایرانی‌ به‌ آثار شان بدهند و با ساده‌ کردن‌ نقوش و سرعت‌ عمل بیشتر، نقاشی‌ را از روی‌‌صفحه ی کاغذ به‌ صورتی‌ دیواری‌ در آورند. اما ذکر این‌ نکته نیز ضروری‌ است‌ که‌ آثار این‌ دوره‌ به‌ هیچ وجه‌ قابل‌ مقایسه با مکتب هرات ‌نیست و از نظ‌ر ظرافت‌ ضعیفتر از مکتب هرات است‌ و فقط در آن نقوش تزئینی و‌گردش‌های اسلیمی و ختایی‌ و انواع ساقه‌ها و گلبرگها بسیار متنوع شده و اشکال آن که‌‌قبلا از چند نوع گل‌ و برگ و اسلیمی ریز تجاوز نمیکرد، به‌ بیش از پنجاه نوع اسلیمی و گل‌‌ابتکاری‌ بالغ‌ گردیده است‌. موضوعی‌ که‌ از اواخر دوره‌ ی صفویه‌ و بعد از آن در سبک نقاشی‌ ایران خود نمایی‌ کرد نفوذ‌سایه‌ روشن‌ است‌ که‌ البته از روش‌ نقاشی‌ اروپائی‌ اقتباس شده و در دوره‌ ی زندیه‌ ادامه‌‌یافته و باعث‌ به‌ وجود آمدن سبک شیراز شده است‌. سبک و شیوه ی آثار هنری دوره‌ ی زندیه‌ به‌ استثنای نقوش شاخه‌ها و گل‌ و برگ که‌‌اختصاص به‌ آن دوره‌ دارد، در قسمت صورت‌ سازی‌ و سایه‌ روشن‌ ها و طراحی‌ تصاویر و‌مناظر تفاوت‌ چندانی‌ با شیوههای دیگر رایج‌ در ایران ندارد. البته از اواخر دوره‌ی صفویه‌‌نقاشی‌ هایی‌ در دست‌ است‌ که‌ نشان می‌دهد شیوه ی نقاشی‌ به‌ طریقه ی سایه‌ روشن‌ دار،‌در اواخر این‌ دوره‌ شروع‌ به‌ خود نمایی‌ کرده‌ است‌. مکتب نقاشی‌ قاجار که‌ از زمان فتحعلی شاه قاجار رونق‌ و رواج یافته تا حدودی‌ متاثر از سبک ‌شیراز و دارای پرسپکتیو است‌ و به‌ طور مساوی‌ از نقاشی‌های ایرانی‌ و اروپایی‌ مایه‌ گرفته‌است‌ و در اواخر دوره‌، به‌ تدریج‌ نفوذ سبک اروپایی‌ در نقاشی‌ ایران به‌ قدری‌ زیاد شده که‌‌هنرمندان با استفاده‌ از گراورهای رنگی و کپیه ی آثار نقاشی‌ اساتید دوره‌ ی، رنسانس‌ به‌‌کلی اصالت‌ ایرانی‌ خود را از دست‌ داده‌ و تابع‌ سبک و سیاق نقاشی‌ کلاسیک اروپا شده اند و ‌این‌ نفوذ هنر غرب در هنر ایران تا جایی‌ بود که‌ صنیع الملک نیز نتوانست از آن بر حذر‌بماند. به‌ طور مثال تصاویری که‌ این‌ استاد از رجال و بزرگان زمان خود با آبرنگ‌ ترسیم کرده‌، ‌با وجودی‌ که‌ اصالت‌ ایرانی‌ خود را حفظ نموده‌، اما بسیار نزدیک‌ به‌ شیوه های نقاشی‌ کلاسیک‌میباشد. آثار معروف‌، محمودخان ملک الشعرای صبا نیز مربوط به‌ همین زمان است‌ این‌ استاد‌پیشرفت‌ هنر اروپا را در نظ‌ر داشته و تابلوی معروف‌ کاتب‌ او نشان میدهد که‌ بیشتر‌آثارش‌ سفارشی‌ بوده‌ است‌ در حالیکه تابلوی مط‌العه ی او بر خلاف شرایط‌ محیط به‌ میل‌خودش‌ ترسیم شده و احتمالا مورد استقبال مردم‌ نیز قرار نگرفته. کمال الملک نیز هنگامی‌ ‌که جهت مط‌العه به‌ ایتالیا و فرانسه سفر کرده‌ بود، به‌ دلیل اینکه نمیتوانست یا نمیخواست‌‌پذیرای سبک نقاشی‌ امپرسیونیسم باشد به‌ کپیه برداری‌ از آثار استاد کاران عصر رنسانس‌‌پرداخت‌ و به‌ همین جهت در بازگشت به‌ ایران و تاسیس مدرسه‌ ی صنایع‌ مستطرفه‌ (کمال‌الملک) در آخرین‌ سالهای حکومت‌ قاجاریه‌، به‌ تعلیم شیوه های نقاشی‌ عصر رنسانس‌‌پرداخت‌ و به‌ این‌ ترتیب، بعد از گذشت‌ چند سال، شیوه های نقاشان عصر قاجاریه‌ از بین‌رفت‌ و بقایای هنرمندان آزاد به‌ کپیه برداری‌، گراور و استفاده‌ از باسمه های چاپ شده اروپا ‌پرداختند و با تهیه ی آثاری‌ از شاهنامه‌ ی فردوسی‌ و شمایل‌های مذهبی به‌ کار خود ادامه‌‌دادند. بعد از سقوط قاجاریه‌، نقاشی‌ ایران دو شکل کاملا جدا از هم‌ پیدا کرد و هنرمندان در دو‌دسته ی مستقل به‌ ادامه‌ ی کار هنری خود پرداختند: گروه‌ اول‌ شاگردان کمال الملک بودند. نظیر: حسنعلی وزیری، ابوالحسن صدیقی محمد علی حیدریان، حسن شیخ و... که‌ همگی به‌‌شیوه ی خود استاد و اقتباس از طبیعت کار میکردند و دسته ی دوم‌ را افرادی‌ نظیر: محمد ابراهیم نقاش باشی‌، آقا امامی‌، هادی‌ تجویدی، علی درودی‌، حسین بهزاد، حاج‌مصور الملکی، محمد علی تذهیب، میرزا احمد نقاش، محمد مدبر و... تشکیل می‌دادند که‌ با ‌استفاده‌ از تکنیکهای مختلف و به‌ وسیله ی استفاده‌ از رنگ‌ روغن‌ یا آبرنگ‌، مینیاتورهای‌ریز یا تابلوهای بزرگ‌ نقاشی‌ میکردند و موضوعات تابلوهای آنان را نیز بیشتر مسایل‌ و‌موضوعات ملی تشکیل میداد. در همین سالها، علاوه‌ بر مدرسه‌ ی صنایع‌ مستطرفه‌ ی سابق‌، هنرستان هنرهای ملی نیز‌تاسیس شد و عده یی‌ از هنرمندان قدیمی به‌ تهران آمدند و موسسه ی صنایع‌ قدیمه را‌تاسیس کردند. این‌ سازمان هنری، بعد از چند سال که‌ زیر وزارت‌ پیشه و هنر سابق‌ اداره‌ می‌شد به‌ نامهای ‌هنرستان عالی‌ هنرهای باستانی‌ و هنرستان عالی‌ هنرهای نوین‌ به‌ کار خود ادامه‌ داد تا اینکه‌در سال 1339 کلیه ی موسسات هنری که‌ زیر نظ‌ر ادارات مختلف به‌ کار اشتغال داشتند در‌سازمان واحدی متشکل شدند و به‌ این‌ ترتیب اداره‌ ی کل‌ هنرهای زیبای کشور تاسیس شد ‌و چند سال بعد به‌ صورت‌ وزارت‌ فرهنگ و هنر (سابق‌) در آمد. از میان استادان حاضر،‌افرادی‌ نظ‌یر: علی کریمی ، محمود فرشچیان، محمد تجویدی علی مط‌یع، محمد علی زاویه‌،‌نصرت اله‌ یوسفی، عبدالله باقری و... که‌ اکثرا نیز جزو آموزش‌ دیدگان مدرسه‌ ی صنایع‌‌قدیمه هستند و نزد کمال الملک، هادی‌ تجویدی، احمد امامی‌ یا علی درودی‌ آموزش‌‌دیده اند، هنوز تلاشی‌ صمیمانه‌ در جهت حفظ و نگهداشت‌ این‌ هنر ارزنده دارند و هر یک‌‌شاگردان متعددی‌ تربیت کرده‌اند که‌ در حد خود در حکم حیثیتی والا برای مینیاتور سازی‌‌ایران هستند و در پایان لازم‌ به‌ تذکر است‌ که‌ هم‌ اینک نبض مینیاتور سازی‌ ایران در‌اصفهان می‌تپد و هنرمندان بر جسته ی این‌ رشته مهارت‌ و کار آیی‌ خود را رابط‌ه‌ با‌ارزش‌های منبعث از انقلاب اسلامی‌ صرف تجسم بخشیدن به‌ نمادهایی‌ روشن‌ و صریح‌ از‌اسلام، انقلاب، زندگی‌ مردم‌، سنتهای سالم‌ و ادبیات انسانی‌ این‌ مرزوبوم می‌کنند و‌ظرافت‌، وسعت طرح، گوناگونی‌ نقش و تنوع رنگی که‌ در کارهای آنان به‌ چشم می‌خورد‌بیشتر از آنجا ناشی‌ می‌شود که‌ هر کدامشان به‌ سهم خود، پیوسته در فکر اعتلای هنر‌ارزشمندشان هستند. زیر بنای مینیاتور طراحی‌ است‌ و قدرت‌ قلم طراح در انتقال مفاهیم ذهنی بر روی‌ کاغذ‌میتواند نقش موثری در بافت‌ انرژی‌ و ارزش‌های آن داشته باشد. طرحهای مینیاتور ایران، با بهره گرفتن از واقعیات و به‌ مدد اندیشه ی هنرمندان، پیوسته‌در جهت تکامل‌ گسترش یافته و غنای این‌ هنر بیشتر از هر چیز حاصل جستجو و تلاش‌هنرمندان در زمینه ی دستیابی‌ به‌ فضای تازه‌تر است‌. سیاه قلم یکی از انواع مینیاتور است‌. ویژگی‌ این‌ نوع مینیاتور، در مقایسه با دیگر انواع‌نگاره‌ها که‌ تنوع بیشتری دارند، سادگی‌ و استفاده‌ از رنگ‌ کمتر است‌ و این‌ خصوصیت در‌مینیاتور سفید قلم نیز به‌ چشم می‌خورد. در گونه‌ ی دیگری از مینیاتورهای ساده‌ که‌ به‌ سیاه قلم رنگی موسوم است‌، قسمتهایی‌ از‌طرح با رنگ‌های متنوع آراسته می‌شود. رنگ‌های روحی‌ که‌ معمولا نقوش ظریف‌ و نازک‌ کاری‌های مینیاتور با آن ساخته و پرداخته‌میشود باز گو کننده ی احساسات رقیق و انسانی‌ هنرمند بوده‌ و از آن بیشتر برای تجسم‌بخشیدن به‌ حالات درونی‌ و بیان احساس هایی‌ که‌ ریشه در پاکی‌ سرشت‌ انسان دارد‌استفاده‌ میشود. گونه‌ ی دیگر رنگ‌ هایی‌ که‌ در ساخت‌ مینیاتور مورد استفاده‌ قرار میگیرد رنگ‌های جسمی‌است‌. این‌ نوع رنگ‌ که‌ از غلظت‌ و ثبات بیشتری برخوردار است‌ برای ساخت‌ تابلوهای پرکار‌مصرف می‌شود و بازگو کننده ی آن دسته از خصوصیات و حالاتی‌ است‌ که‌ در تضاد با‌احساسات لط‌یف و انسانی‌ می‌باشد. نقوش تمیثلی پرندگان و حیوانات گوناگون به‌ همراه طرحهای شاخه‌ و گل‌ و برگ و خط‌وط‌اسلیمی و ختایی‌، بخش مهمی از مینیاتور را تشکیل می‌دهد که‌ تذهیب تشعیر نام دارد و‌معمولا اطراف و کناره‌ ی نگاره‌ها با آن تزئین می‌شود. در بسیاری‌ موارد تشعیر و تذهیب مراحل‌ نهایی‌ ساخت‌ یک‌ اثر مینیاتوری‌ است‌ و انجام آن‌کار تهیه ی نگاره‌ نیز به‌ پایان میرسد.

شیوه های گوناگون مینیاتورسازی ایران:



روشهای مینیاتورسازی در ایران بسیار متنوع بوده و هست، و هر یک از استادان معروف ، تغییراتی در روش و شیوه هایی که پیش از آنها موجود بوده، وارد کرده اند. با این حال بطور کلی و بدون در نظرگرفتن تغییرات جزیی و کم اهمیت می توان شیوه های ساخت مینیاتورهای ایران را بصورت ذیل تقسیم و شرح کرد.



مینیاتور تمام رنگ جسمی:


در گذشته رنگهای جسمی مینیاتورسازی که شامل پودر رنگهای معدنی مانند سفیداب سرب، سرنج،لاجورد، سیله، شنجرف، زرنیخ، نیل و غیره بود ، را با قطعه سنگ صیقلی کوچکی بر روی سنگ دیگری که وسط آن گود بود میساییدند تا خوب نرم و قابل استفاده شود.
معمولا" شاگردانی که برای تعلیم نزد استاد میآمدند ، در سال اول، کارشان رنگ ساییدن بود ولی سالهاست که این رویه با تاسیس هنرستان های هنرهای زیبا و تاسیس کارخانه های رنگ سازی ، ترک شده است.
رنگهای جسمی پس از این که با آب خوب ساییده شد با مقدار معینی چسب سریشم یا سمغ مخلوط می شود تا هنگامی مصرف وپس از خشک شدن ثابت بماند . در بعضی کشورها برای چسب رنگ ،از سفیده و زرده تخم مرغ یا محلول نبات ، و یا شیره انگور و مختصری روغن گلیسیرین نیز استفاده می نمایند.
این رنگهای جسمی، در کارخانه های رنگ سازی امروز، رنگ "گواش" نامیده میشود. بطور کلی رنگهای جسمی "گواش" مانند رنگ روغن قابلیت پوشش دارد یعنی اگر روی صفحه تیره رنگ به کار رود ، رنگ زیرین خود را می پوشاند ، ورنگ طلایی اصل یا بدل در ردیف رنگهای جسمی می باشد.در مینیاتورهای تمام رنگ جسمی ، تمام زمینه تابلو، ازرنگ پوشیده شده وفقط حاشیه مقوا یا کاغذ یا ورق کتاب به رنگ اصلی خود باقی می ماند.
این نکته قابل ذکر است که رنگهای جسمی، مخصوص رنگ آمیزی تابلو بوده و برای ریزه کاری ها و ساخت و ساز (روکاری) از رنگهای روحی استفاده می کنند ، زیرا رنگ جسمی قابلیت کشش و نازک کاری را ندارد.


مینیاتور آبرنگ روحی:



رنگهای روحی برخلاف رنگهای جسمی ، قابلیت پوشش ندارند، در نتییجه باید روی زمینه های روشن مورد استفاده قرار گیرند . مینیاتورهای که با رنگ روحی تهیه میشود ، معمولا" رنگها به قدری با آب مخلوط میشود که کاملا"رقیق و کم رنگ باشد و رنگهای جسمی را نیز در صورت لزوم به همین روش رقیق کار می کنند که زمینه اولیه تابلو به خوبی دیده شود . این گونه مینیاتورها از اواخر دوره صفویه بیشتر متداول شده و در دوره های بعد مانند زندیه و قاجاریه بمیزان بسیار زیاد ، مینیاتور آبرنگ روحی ساخته شده است.

مینیاتورهای که روی عاج ساخته می شوند بیشتر از رنگهای روحی استفاده شده تا زمینه عاج نمودار باشد.در حال حاضر هنرمندان مینیاتورساز بیشتر از رنگهای روحی استفاده می کنند ولی در میان آثار آن ، رنگهای جسمی و روحی ، در کنار هم نیز دیده می شود . برای چسب رنگهای روحی فقط مقدار بسیار کمی شیره انگور یا محلول قند کافی است.

مینیاتور سیاه قلم رنگی :


میناتورهایی که در برخی از قسمتهای آن ، رنگ به کار رفته باشد را سیاه قلم رنگی می خوانند . در این شیوه، رنگ طلایی حتما" به کار می رود و زمینه تابلو به حال خود باقی می ماند و قسمتهای مختصری که رنگین است، بنا به سلیقه هنرمند از رنگهای جسمی و روحی هر دو ، استفاده شده و بطور کلی قسمتهایی که به شیوه سیاه قلم کار میشود ، خیلی زیاد است. مینیاتورهای سیاه قلم رنگی، بیشتر در دوره صفویه در آثار "رضا عباسی" متداول شده و تا امروز مورد نظر هنرمندان بوده و به این شیوه زیاد کار می کنند.

 


مینیاتور سیاه قلم:



این گونه مینیاتور همانگونه که از نام آن پیداست ، تنها با قلم سیاه ، روی زمینه های روشن کار می شود و در تمام ادوار تحولاتی که در سبک نقاشی ایران حاصل شده وجود داشته و دارد ، ولی از دوره صفویه به بعد ، بیشتر رایج گردیده بگونه ای که کتابهای خطی بسیاری ، با شیوه سیاه قلم مصور شد و امروز نیز هنرمندان به این شیوه علاقه خاصی دارند .

برای تهیه مینیاتور سیاه قلم ، از مرکب های مرغوب خوشنویسی استفاده میشود و هر اندازه که مرکب نرمتر و کشش آن بیشتر باشد ، قلم و امکان نازک کاری بیشتری به هنرمند می دهد . شیوه سیاه قلم را با رنگهای دیگر مانند: قهوه ای تیره و حتی قرمز یا آبی تیره و بطورکلی رنگهای روحی سیر ، نیز تهیه کرده اند ، ولی در هر حال از یک رنگ منحصر بفرد روحی ، تجاوز نمی کند و شیوه کار کردن همانند مرکب است . در دوره قاجاریه که مینیاتور آبرنگ به شیوه زمان تهیه می شد ، از مینیاتور و گل و بوته های این دوره نیز به شیوه سیاه قلم ، بسیار دیده میشود.


مینیاتور سفید قلم :



مقصود از سفید قلم ، آثاری است که با قلم سفید روی کاغذ یا صفحه تیره رنگ ، نقاشی شده باشد.آشکار است که به این شیوه با سایر رنگهای روی زمینه تیره، بسیار دیده شده و در هر حال از یک رنگ تجاوز نمی کند . البته برخی از هنرمندان ، به ابتکار خود ، مختصری طلایی و رنگهای دیگر ، در تابلوی سفید قلم به کار برده اند ولی عمومیت ندارد. از آثار مینیاتور سفید قلم هنرمندان معاصر نیز بسیار دیده می شود و کاملا" شناخته شده و رایج میباشد و گاه گاه از رنگهای روشن متنوع روی زمینه سیاه ، تابلوهای بزرگ ساخته اند که در نمایشگاه های بزرگ مورد توجه قرار گرفته و مدال طلا به آنها تعلق گرفته ولی نوع اخیر ، بسیار کم انجام میشود


تشعیر:


ه نقوش تزیینی اطلاق میشود که در حاشیه های کتابهای مصور یا از نقوش دیوار و لباسهای زربفت ، از حیوانات ، گل، بوته و درخت نشان داده شده و عموما" با طلایی یک رنگ ، روی زمینه تیره و یا با رنگ تیره تر از رنگ زمینه ، مانند خود رنگ نقاشی شده است . اصولا" تشعیر برای تابلوهای پرکار است و یک عمل تکمیل کننده بشمار می رود.

مینیاتور زیر روغنی :



این گونه مینیاتورسازی نیز با رنگهای جسمی و روحی هر دو ساخته میشود و پس از تکمیل ، سطح آن را یک قشر روغن می زنند تا شفاف و براق شود بر اثر استعمال پاک نشود .در گذشته در این شیوه از روغن کمان که در ایران تهیه می شد، استفاده می کردند، ولی امروز از روغن های بسیار شفاف که زودتر خشک می شود ، استحکام آن نیز بهتر از روغن کمان است و در کارخانه های رنگ سازی ساخته میشود ، استفاده می کنند.

معمولا" مینیاتورهای زیر روغنی برای تهیه آلبوم ، جعبه، جلد کتاب، قلمدان، قاب آیینه و... است. و باید روی جنس محکم ، مانند مقوای پرس شده ، تخته ، فلز یا عاج باشد که روغن در آن نفوذ نداشته و بر استحکام کار اضافه شود حداقل سه بار و در شرایط گوناگون این قبیل اشیا نفیس را تا ده بار روغن می زنند تا کاملا" قشر شفاف روغن بصورت ضخیم روی نقاشی را بپوشانند . در میان آثار مینیاتور های زیر روغنی ،از تمام شیوه ها حتی سیاه قلم و تشعیر بسیار دیده میشود و بطور کلی ،تمامی سبک ها در زیر روغن خود نمایی دارد.

یاد آور میشود که هنر تذهیب کاری جدای از مینیاتورسازی نیست و شیوه های گوناگون گفته شده ، در تذهیب بکار می رود . و میتوان به همین روش، انواع گوناگون تذهیب را تقسیم کرد




رضا عباسی
تصویر مینیاتوری از رضا عباسی

 

/ 2 نظر / 153 بازدید
فهیمه خدادادی

خیلی عالیین منم به شما تبریک میگم فاطمه خانم شما بدون استاد بینظیر کار کردین امیدوارم همواره دست به قلم باشین و این عشق و شور همیشه تو وجودتون باشه و ما از دیدن کارهای زیباتون لذت ببریم [لبخند]

رز غفاري

واقعا اين نقاشي رو بخشيديد[سوال].من كه خودم نقاشي ميكشم تا به حال دلم نيومده ببخشم.معلومه داداش خوبي داري.موفق باشي نازنين